Kłus konia: mechanika, technika i prędkość

Kiedy instruktor po raz pierwszy woła „kłusem!”, jeździec w trzy sekundy odkrywa, że ten chód nie ma nic wspólnego z tym, co znał w stępie. Podrzuca, sprężynuje i nagle trzeba zdecydować: anglezować czy siedzieć. A przecież kłus konia jest najprostszym chodem do zrozumienia, gdy tylko raz zobaczy się jego mechanikę: dwa takty, dwie pary nóg i faza, w której koń w ogóle nie dotyka podłoża. To także chód o dwóch obliczach: ten z codziennej pracy na ujeżdżalni, przy 14 km/h, i ten z torów wyścigowych, gdzie najlepsze kłusaki przekraczają 50 km/h. Ten przewodnik daje ci dokładną mechanikę, liczby dotyczące ruchu, trzy sposoby kłusowania, metodę sprawdzania dwunogu oraz to, o co naprawdę toczy się gra w wyścigu kłusaków.

Kłus konia: prosta definicja chodu

Kłus to chód naturalny, skoczny, symetryczny i dwutaktowy, który na skali prędkości leży między stępem a galopem. Każde z tych czterech słów ma precyzyjne znaczenie techniczne, a ich znajomość wystarcza, by odpowiedzieć na pytanie pojawiające się na każdym egzaminie jeździeckim.

• Naturalny: koń wykonuje go instynktownie, bez potrzeby uczenia. Należy do tej samej grupy co stęp, galop i cofanie, w odróżnieniu od chodów sztucznych, takich jak pasaż czy piaff, które są wynikiem szkolenia ujeżdżeniowego.
• Skoczny: istnieje moment, w którym żadne kopyto nie dotyka ziemi. To właśnie odróżnia kłus od stępa, czyli chodu chodzonego, w którym koń zawsze zachowuje przynajmniej dwa punkty podparcia.
• Symetryczny: to, co dzieje się po prawej stronie, powtarza się identycznie po lewej. Galop jest z kolei niesymetryczny, z galopem na prawą i na lewą nogę.
• Dwutaktowy: ucho wychwytuje dwa równe uderzenia na krok, regularny rytm dwudzielny w schemacie „raz-dwa, raz-dwa”.

Kiedy więc pada pytanie, jak nazywa się kłus konia, oczekiwana odpowiedź brzmi po prostu: to chód, drugi z trzech chodów naturalnych. Jego prędkość odniesienia to około 14 km/h u konia wierzchowego w pracy, wobec mniej więcej 6 km/h w stępie.

Mechanika kłusa: dwunogi skośne i faza zawieszenia

W kłusie koń przestawia nogi po dwie w układzie skośnym, z fazą zawieszenia między kolejnymi postawieniami. Dwunóg skośny łączy jedną nogę przednią z przeciwległą nogą tylną. Są zatem dwa: dwunóg skośny prawy łączy prawą przednią z lewą tylną, a dwunóg skośny lewy łączy lewą przednią z prawą tylną.

Pełny cykl jednego kroku dzieli się na cztery fazy, które przechodzą jedna w drugą bez przerwy:

• Postawienie prawego dwunogu skośnego, przy czym obie nogi dotykają ziemi praktycznie równocześnie.
• Faza zawieszenia: wszystkie cztery nogi odrywają się od podłoża, koń jest w powietrzu.
• Postawienie lewego dwunogu skośnego, na tej samej zasadzie.
• Druga faza zawieszenia, zanim cykl zacznie się od nowa.

Ta faza zawieszenia jest kluczem do wszystkiego, co czuje jeździec. Skoro koń dwa razy na krok opada po locie, przy każdym uderzeniu przekazuje pionowy wstrząs. Dokładnie po to, by te wstrząsy pochłonąć, wymyślono anglezowanie. W ujeżdżeniu to zawieszenie jest natomiast pożądane i nagradzane: im wyraźniejsze, tym kłus wydaje się bardziej lotny i wyrazisty.

Dane o ruchu zmierzone przez francuski instytut koni i jeździectwa IFCE pokazują rzeczywistą skalę tego zjawiska. Jeden krok kłusa trwa nieco mniej niż sekundę, około 0,88 sekundy. Częstotliwość kroku, którą jeźdźcy nazywają kadencją, wynosi około 1,13 kroku na sekundę, czyli 68 kroków na minutę. Innymi słowy, twój koń wybija tempo bardzo bliskie metronomowi ustawionemu na wolny rytm i utrzymuje je bez wysiłku przez całe minuty. Jeśli chcesz porównać to z szybszym chodem i jego trzytaktową mechaniką, nasz poradnik o tym, jak galopować konno, rozkłada ruch na czynniki w ten sam sposób.

Stęp, kłus, galop: tabela porównawcza trzech chodów

Trzy chody naturalne różnią się liczbą taktów, sposobem łączenia nóg w pary oraz obecnością lub brakiem fazy zawieszenia. Ta tabela podsumowuje to, co trzeba umieć odtworzyć na egzaminie i rozpoznać okiem na ujeżdżalni.

Z tej tabeli płyną trzy przydatne wnioski. Po pierwsze, kłus jest jedynym chodem o rytmie ściśle dwudzielnym, dlatego tak łatwo rozpoznać go ze słuchu, nawet nie widząc konia. Po drugie, jako jedyny jest jednocześnie symetryczny i skoczny, co tłumaczy, dlaczego opiera się na nim niemal cała praca gimnastykująca konia. Po trzecie, przeskok ze stępa do kłusa jest naprawdę duży: prędkość po prostu się podwaja, podczas gdy różnica między kłusem a galopem ćwiczebnym jest znacznie skromniejsza.

Niektóre rasy dokładają do tej trójki dodatkowe chody. Koń islandzki to przypadek najbardziej znany, bo do stępa, kłusa i galopu dochodzą u niego tölt i inochód, dzięki czemu opisuje się go jako konia pięciochodowego.

Kłus anglezowany, dosiadany i w półsiadzie: sposoby kłusowania

Są trzy sposoby na to, by utrzymać się w siodle w kłusie, i każdy odpowiada na inną potrzebę konia i jeźdźca. Wybór nie ma nic wspólnego z estetyką: decyduje o komforcie grzbietu konia i o precyzji twoich pomocy.

• Kłus anglezowany: co drugi takt unosisz się w strzemionach, towarzysząc odbiciu konia, a w kolejnym takcie znów siadasz. To wybór na długie jazdy, na wyjazdy w teren i na początek każdej jednostki treningowej, bo odciąża grzbiet konia i znacznie mniej męczy jeźdźca.
• Kłus dosiadany: zostajesz w siodle i pochłaniasz ruch biodrami oraz miednicą. To kłus ujeżdżeniowy, dający najsubtelniejszy kontakt z koniem, ale wymagający rozluźnienia, które początkujący znajduje dopiero po czasie.
• Kłus w półsiadzie: pozostajesz zawieszony nad siodłem, bez siadania, z ciężarem rozłożonym w strzemionach. Stosuje się go w skokach, w zmiennym terenie i przy młodych koniach, którym chce się bezwzględnie uwolnić grzbiet.

Prosta wskazówka przy wyborze: jeśli celem jest rozciągnięcie i umięśnienie konia, narzuca się kłus anglezowany albo półsiad. Jeśli celem jest zebranie, ustawienie i precyzja, właściwy jest kłus dosiadany. Większość treningów przeplata wszystkie trzy. Naprawdę dopasowane siodło i strzemiona na odpowiedniej długości całkowicie zmieniają odczucia w tych trzech pozycjach, a reszta sprzętu jeździeckiego działa według tej samej logiki: chodzi o to, żeby nie walczyć z własnym wyposażeniem, gdy uczysz się kłusować.

Właściwy dwunóg w kłusie anglezowanym: zasada i sprawdzenie

W kłusie anglezowanym na kole lub na ujeżdżalni siadasz w chwili, gdy zewnętrzny dwunóg skośny staje na ziemi. To właśnie nazywa się anglezowaniem na właściwą nogę i jest to prawdopodobnie zagadnienie, na którym najczęściej zatrzymują się jeźdźcy na tym etapie nauki.

Powód jest mechaniczny. Na kole wewnętrzna noga tylna konia dźwiga większe obciążenie i wykonuje większość pracy związanej z równowagą. Siadając na zewnętrznym dwunogu, uwalniasz tę wewnętrzną nogę tylną dokładnie wtedy, gdy tego potrzebuje. Jeździec stale anglezujący na niewłaściwą nogę wytrąca konia z równowagi i z czasem buduje mu niesymetryczne umięśnienie.

Sprawdzenie zajmuje jedno spojrzenie, bez porzucania dosiadu:

• Popatrz na zewnętrzną łopatkę konia, dyskretnie, bez pochylania tułowia i opuszczania głowy.
• Jeśli ta łopatka wysuwa się do przodu, gdy jesteś w górze, anglezujesz na właściwą nogę.
• Jeśli wysuwa się, gdy siedzisz, jesteś na niewłaściwej nodze.
• Zmień dwunóg, zostając w siodle o jeden takt dłużej, a potem wracając do normalnego rytmu. Wystarczy jeden dodatkowy takt, nie trzeba liczyć do trzech.
• Zmieniaj dwunóg zawsze przy każdej zmianie kierunku i zmieniaj go także na prostej, żeby nie wyrobić sobie jednostronnego przyzwyczajenia.
• Sprawdzaj czuciem, gdy już je wypracujesz: właściwy dwunóg daje wrażenie płynności, niewłaściwy wrażenie walki z koniem.

Uwaga, która uspokaja wielu jeźdźców: pomylenie dwunogu w trakcie jednej jazdy nie robi koniowi żadnej krzywdy. Problemem jest powtarzanie tego przez miesiące, a nie błąd jednego dnia.

Kłus ćwiczebny, pośredni, zebrany, wyciągnięty: warianty w ujeżdżeniu

W ujeżdżeniu kłus występuje w czterech wariantach, które zmieniają długość kroku, nie zmieniając rytmu chodu. To najbardziej nieoczywisty punkt całego tematu i zarazem ten, który oddziela jeźdźca rekreacyjnego od jeźdźca ujeżdżeniowego.

• Kłus ćwiczebny: chód odniesienia, wyrównoważony i regularny, w którym przebiega większość treningu.
• Kłus pośredni: koń pokrywa więcej terenu, krokiem obszerniejszym i z nieco dłuższą ramą.
• Kłus zebrany: kroki skracają się, koń podnosi przód i mocniej podstawia zad pod tułów. Prędkość po ziemi wyraźnie spada.
• Kłus wyciągnięty: maksymalna obszerność, koń wyrzuca przednie nogi do przodu i pokrywa jak najwięcej terenu w każdym kroku.

Oto co zaskakuje: między kłusem zebranym a wyciągniętym nie zmienia się częstotliwość uderzeń, tylko długość każdego kroku. Kadencja pozostaje bliska wspomnianym wyżej 68 krokom na minutę. Koń nie przebiera nogami szybciej, tylko robi większe kroki. Dokładnie to ocenia sędzia ujeżdżeniowy, gdy pisze na protokole „kadencja zachowana”, i właśnie dlatego wyciągnięcie uzyskane przez przyspieszenie rytmu jest zawsze karane. Koń, który się śpieszy, nie wyciąga się, tylko traci równowagę.

Kłus wyścigowy: kłusaki zaprzęgowe, wierzchowe i prawdziwe czasy

W wyścigach kłusaków koń musi utrzymać swój dwutaktowy chód od startu do mety: jeśli zagalopuje, zostaje zdyskwalifikowany. To założycielskie ograniczenie tej dyscypliny i zmienia ono wszystko w porównaniu z gonitwami galopowymi, w których koń po prostu biegnie tak szybko, jak potrafi.

Współistnieją dwa formaty. W kłusie zaprzęgowym powożący siedzi w sulkach, lekkim dwukołowym wózku ciągniętym przez konia. Kłus wierzchowy sadza natomiast dżokeja w siodle, jak w gonitwie galopowej, ale z obowiązkiem pozostania w kłusie. Kłus wierzchowy jest specjalnością francuską, poza Francją raczej rzadką.

Zawodowcy nie liczą w kilometrach na godzinę, lecz w czasie na kilometr, czyli średnim czasie potrzebnym na pokonanie jednego kilometra. Uwaga na częste nieporozumienie: chodzi o średnią z całego dystansu, a nie o prędkość maksymalną. Punkty odniesienia, które warto znać:

Poprzedni rekord należał do Sebastiana K, z czasem 1:07,7 z 29 czerwca 2014 roku. Warto zatrzymać się przy samym rzędzie wielkości: kłusak najwyższej klasy porusza się w kłusie mniej więcej cztery razy szybciej niż koń ze szkółki na ujeżdżalni, zachowując przy tym dokładnie tę samą dwutaktową mechanikę i te same dwunogi skośne.

Kłus nieprawidłowy: jak rozpoznać, że coś jest nie tak

Kłus nieprawidłowy to kłus, w którym regularność, symetria lub skośne łączenie nóg przestały być zachowane, i zawsze zasługuje na uważne przyjrzenie się. Umiejętność nazwania tego, co się widzi, pozwala rozmawiać o tym sensownie z instruktorem, weterynarzem albo kowalem.

• Kłus rozdzielony: obie nogi dwunogu skośnego nie są już stawiane dokładnie razem. Ucho słyszy wtedy trzy albo cztery uderzenia zamiast dwóch wyraźnych. To często pierwszy widoczny sygnał kłopotu z ruchem.
• Galop z przodu, kłus z tyłu: koń galopuje przodem i kłusuje zadem. Chód wygląda na rozjechany i jest niewygodny.
• Kłus z przodu, galop z tyłu: sytuacja odwrotna.
• Inochód: nogi nie łączą się już skośnie, lecz w dwunogi boczne, w których obie nogi z tej samej strony wysuwają się razem. U większości ras to wada; u konia islandzkiego to chód pożądany.
• Kulawizna: słabsze uderzenie albo głowa wyraźnie unosząca się przy każdym postawieniu jednej z przednich nóg zdradzają ból. Kłusowanie w ręku po linii prostej jest zresztą podstawowym testem, którego weterynarze używają do wykrywania kulawizn.

Właściwa reakcja jest prosta i pozbawiona dramatyzmu: przerwij pracę, obejrzyj konia w kłusie w ręku na twardym podłożu, sprawdź kopyta. Duża część nieprawidłowości chodu bierze się z kopyta, co szczegółowo opisuje nasz artykuł o kopycie konia. Jeśli nieprawidłowość utrzymuje się dłużej niż jedną jednostkę treningową, zadzwoń do weterynarza, zamiast czekać. Dobry haczyk do kopyt i szczotka pozostają pierwszymi narzędziami codziennej kontroli, a należą do akcesoriów dla konia, które trzyma się zawsze pod ręką.

Postępy w kłusie: lista kontrolna jeźdźca

Trudność kłusa prawie nigdy nie polega na sile, tylko na rozluźnieniu i rytmie. Jeźdźcowi, którym podrzuca, nie brakuje mięśni: on walczy z ruchem, zamiast za nim podążać. Oto punkty do przepracowania po kolei.

• Rozluźnij biodra i miednicę, zamiast ściskać kolanami. Spięte kolano wyrzuca jeźdźca z siodła przy każdym uderzeniu.
• Patrz daleko przed siebie, między uszy konia i w kierunku punktu, do którego jedziesz. Spuszczenie wzroku zamyka postawę i psuje równowagę.
• Pozwól miednicy towarzyszyć ruchowi w przód i w tył w kłusie dosiadanym, bez prób blokowania go.
• Nigdy nie trzymaj się wodzy, żeby odzyskać równowagę. Jeśli potrzebujesz podparcia, chwyć grzywę albo rzemień na szyi.
• Najpierw utrwal kłus anglezowany, a kłus dosiadany bierz na warsztat po kilka kroków naraz, stopniowo wydłużając.
• Rób dużo przejść stęp-kłus-stęp: to ćwiczenie buduje rytm i przepuszczalność konia znacznie szybciej niż długie proste odcinki.
• Licz takty na głos przez kilka kroków. Usłyszenie własnego „raz-dwa” bardzo pomaga złapać rytm anglezowania.

Wygodny strój i rękawiczki dobrze trzymające wodze oszczędzą ci połowy spięć z pierwszych jazd, a to, co najważniejsze, znajdziesz wśród akcesoriów jeździeckich. A żeby przedłużyć tę pasję poza ujeżdżalnię, świat dekoracji z motywem konia daje sporo możliwości, by powiesić w domu pięknego konia w kłusie, choćby wśród obrazów z końmi.

Najczęstsze pytania o kłus konia

Najczęstsze pytania o kłus dotyczą jego definicji, prędkości oraz różnicy między kłusem anglezowanym a dosiadanym. Oto odpowiedzi wprost, przydatne zarówno przy powtórce do egzaminu, jak i przy zrozumieniu tego, co czujesz w siodle.

Czym jest kłus konia?

Kłus to naturalny chód konia: skoczny, symetryczny i dwutaktowy. Koń wysuwa nogi parami skośnymi, jedną przednią z przeciwległą tylną, z fazą zawieszenia między kolejnymi postawieniami. To chód pośredni między stępem a galopem, u konia wierzchowego około 14 km/h.

Jak nazywa się kłus konia?

Nazywa się po prostu chodem, a dokładniej naturalnym chodem dwutaktowym. Kłus należy, obok stępa i galopu, do trzech podstawowych chodów naturalnych. Powiązane terminy techniczne to chód skoczny, chód symetryczny i chód skośny.

Jaka jest prędkość kłusa konia?

Koń wierzchowy kłusuje z prędkością około 14 km/h w kłusie ćwiczebnym. W wyścigach kłusaki osiągają znacznie wyższe średnie: czas 1:09 na kilometr odpowiada mniej więcej 52 km/h, a rekord świata kłusaków zaprzęgowych wynosi 1:07,6 na kilometr.

Jakie są trzy chody konia?

Trzy chody naturalne to stęp, chód chodzony czterotaktowy o prędkości około 6 km/h, kłus, chód skoczny dwutaktowy o prędkości około 14 km/h, oraz galop, chód skoczny niesymetryczny trzytaktowy. Cofanie bywa liczone jako czwarty chód naturalny.

Czy niektóre konie mają pięć chodów?

Tak. Koń islandzki jest pod tym względem rasą najbardziej znaną: do stępa, kłusa i galopu dokłada tölt oraz inochód, z prawdziwą obszernością w każdym z tych pięciu chodów. Dodatkowe chody mają też inne rasy chodzące inochodem, jak paso u części koni z Ameryki Południowej.

Jaka jest różnica między kłusem anglezowanym a dosiadanym?

W kłusie anglezowanym jeździec co drugi takt unosi się w strzemionach i znów siada, co odciąża grzbiet konia i mniej męczy jeźdźca. W kłusie dosiadanym pozostaje cały czas w siodle i pochłania ruch miednicą, co daje precyzyjniejszy kontakt, ale wymaga o wiele większego rozluźnienia.